۸. رویکرد توسعه پایدار

طراحی شهری - محیطی برای توسعه پایدار شهر
( نگهبانی، زنده سازی و بهره‌ برداری درست از داشته‌های طبیعی شهر)

پیشگفتار:
کشور ما در سرزمینی خشک و کم‌باران قرار دارد، با کویری بزرگ در میان آن. ادامه حیات بسیاری از شهرهای ما به یک یا چند گوهر طبیعی وابسته است و در تعامل دوطرفه با آن‌ها قرار دارد.
نیاکان خردمند ما با شناختی ژرف از ساختارهای مؤثر، ارتباط انسان و شهر را با طبیعت درون و پیرامون به‌گونه‌ای هوشمندانه و آینده‌نگرانه سامان می‌دادند، به‌طوری‌که همزمان با نگهبانی از این گوهرهای(داشته ها) طبیعی، بهره‌برداری از آن‌ها نیز هماهنگ با ظرفیت و شرایط محیطی انجام می‌شد تا از تخریب تدریجی آن‌ها جلوگیری شود.
تا قرن گذشته، این رابطه متعادل و پایدار میان شهر، انسان و طبیعت در کشور ما حفظ شده بود. اما در دهه های نزدیک، طرح‌های توسعه شهری، با رویکردی که بر گسترش کالبدی اهمیت بیشتری میداد تهیه شدند و در آن‌ها راهکار های آینده‌ نگرانه‌ای برای نگهبانی از گوهرهای طبیعی شهرها ارائه نگردید. به‌ویژه در چهار دهه اخیر، به دلیل مدیریت ناآگاه و منفعت‌ طلب ، روند تخریب این منابع ارزشمند شدت یافت.

کوه‌ها و تپه‌ها: به‌ منظور توسعه شهری، کاربری‌های نظامی، تفریحی، آموزشی و مسکونی در آن‌ها مستقر شدند. سطح آن‌ها برای سهولت ساخت‌وساز تراشیده شد و خاک تخریب‌ شده به دره ها و زمین‌های پایین ‌دست ریخته شد.
زمین‌های پای‌کوهی: در گسترش بافت شهری به کار برده شدند.
پیرامون و درون دره‌ها:به‌علت خاک حاصلخیز و دسترسی به آب، ابتدا تبدیل به باغ خصوصی، سپس باغ‌ویلا، و در نهایت محل آپارتمان‌سازی شدند.
آبراهه‌ها: با خاک ناشی از تراش کوه‌ها پر یا دچار فرسایش و ناپایداری شدند.
روددره‌ها: با اجرای قانون‌هایی بدون ملاحظات محیط‌زیستی(بدون نگاه آینده نگرانه به محیط زیست)، بستر طبیعی آن‌ها با کانال بتنی جایگزین شد. این مسیرها به محل دفع پسماندها و مسیر آب‌های آلوده تبدیل گردید و زمین‌های باقی‌مانده در دو سوی کانال جاده سازی شد و سپس به فروش رسیدند.
رودخانه‌ها:به ‌دلیل عدم اجرای کامل شبکه فاضلاب شهری، فاضلاب‌ها مستقیماً به رودخانه‌ها وارد شده و آن‌ها را به مسیر آلوده‌ کننده دریاچه‌ها و دریا تبدیل کردند.
چشمه‌ها: ساخت‌ وسازهای مجاز و غیرمجاز در بالادست باعث کاهش کیفیت و آلودگی آب چشمه‌ها شد.
دریا و کرانه‌ها: کرانه‌ها پاکی و ارزش طبیعی خود را از دست دادند و دریا به مخزن فاضلاب شهری تبدیل شد.
دریاچه‌ها: سدسازی‌های غیراصولی موجب خشک‌شدن دریاچه‌ها شد.
کاریزها (قنات): ساخت‌وساز در حریم آن‌ها، برداشت غیرمجاز آب و ورود فاضلاب و آسیب در هنگام ایجاد مترو و یا بزرگراه‌های شهری این این میراث گرانبهای مهندسی و بازمانده از نیاکان را به نابودی کشاند.
آب‌های زیرزمینی: اجرای بزرگراه‌ها و تونل‌ها بدون پیش‌بینی مسیرهای عبور آب‌های زیرزمینی باعث انسداد یا تخریب آن‌ها شد.
باغ‌ها: باغ‌ها که از عناصر هویتی شهرهای ما هستند، به‌دلیل قطع مسیرهای آب، تخریب کاریزها، آلودگی و افزایش تراکم ساخت‌وساز، تاب‌آوری خود را از دست داده‌اند و در حال نابودی هستند.
و...

نتیجه‌گیری:
نمونه های یاد شده بالا نشان می‌دهد که چگونه منابع طبیعی و میراث محیطی، پس از قرن‌ها پایداری، توسط نسل ما در معرض نابودی قرار گرفتند. در این شرایط، کارشناسان و دوست‌داران طبیعت تلاش نمودند راهکارهایی برای توقف این روند و ایجاد شرایط مناسب ارائه داده‌اند. اینجانب نیز در حد توان، به‌همراه دیگرهمکاران دلسوز، و با اتکا به تجربه طرح‌هایی که بر بستر طبیعت اجرا شده‌اند، نظریه طراحی شهری - محیطی را ارائه نمودم؛ نظریه‌ای که می‌تواند با درنگ در روند تخریب، بهره‌برداری درست از این گوهرها را ممکن ساخته و در جهت توسعه پایدار شهر و کشور موثر واقع شود. امید است این تلاش بتواند در تحقق اهداف خود نقشی مثبت ایفا کند.

تعریف طراحی شهری – محیطی:
هر جا که شهر در درون یا پیرامون خود بر یک گوهر(عنصر) طبیعی تأثیرمی گذارد و یا از آن تأثیر می‌پذیرد، درهرگونه طراحی، اولویت با قوانین و ضوابط و دستورالعمل‌هایی است که بر پایه مطالعات محیط زیست، طراحی محیط و دانش‌های مرتبط استوارهستند و باید اساس طرح‌های توسعه شهر در حوزه شهرسازی، طراحی شهری و رشته‌های مرتبط قرار گیرند.

دستاوردهای نظریه طراحی شهری–محیطی در ایران:
در چهار دهه گذشته، افتخار مدیریت مطالعات و طراحی تعدادی از گوهرهای(عناصر) طبیعی ارزشمند در شهرهای مختلف کشور را داشته‌ام.طرح‌های یادشده با اتکا به نظریه‌ی «طراحی شهری–محیطی» تهیه و ارائه شدند و می‌توانستند، همزمان با نگهبانی و بالا بردن کیفیت محیطی این گوهرهای طبیعی که ثروت، میراث و پشتوانه‌ ادامه‌ی زندگی سالم در شهرها هستند، امکان استفاده‌ی همسنگ توان و پایدار شهروندان از آن‌ها را فراهم کنند، نگرش و رابطه‌ی مردم با طبیعت را بهبود بخشند و به توسعه‌ی پایدار شهری یاری رسانند.
با این حال، تغییر در بنیان طرح، نیمه ‌تمام ماندن آن، یا اجرای آن بدون مشارکت طراحان و با دستور و دخالت افراد غیر متخصص، سبب می‌شود طرح از مسیر اصلی خود منحرف شده، حتی اثر منفی بر جای گذارد و از اهداف اولیه‌اش که همانا نگهبانی از ارزش‌های طبیعی و بهره‌برداری پایدار بوده، فاصله بگیرد.
گزارش مطالعات این طرح‌ها، طی سال‌های مختلف و در شهرهای گوناگون تهیه شده‌اند، در قالب چند صد جلد گزارش تدوین گردیده، با بودجه‌های کشور و تلاش متخصصان دلسوز، باتجربه و علاقه‌مند به کشور انجام شده‌اند.
گرچه ارایه همه آن گزارشها در اینجا ممکن نیست ولی بی‌تردید ارائه‌ی خلاصه‌ای از راهبردها، راهکارها، پیشنهادها و... این طرح‌ها برای شهروندان هر یک از شهرها، به‌ ویژه دانشجویان و نسل جوان، می‌تواند آگاهی از ارزش‌های کم‌نظیر طبیعی و تاریخی شهرها و کشورمان را افزایش داده و زمینه‌ ساز مشارکت آنان در حفاظت از این گوهر های طبیعی و میراث گران‌بهای نسل های گذشته باشد.

یادآوری چند نکته درباره طرح ها لازم است:
برخی از راهکارها، ایده‌های عمومی، مانند تسهیل ارتباط انسان و شهر با طبیعت درون و پیرامون شهر، قابلیت استفاده در شهرهای مشابه را دارند. در بسیاری از این شهرها، طرح‌های دیگری نیز تهیه شده که در اینجا به آن‌ها اشاره‌ای نشده است. برخی طرح‌ها به علت نبود بودجه، تغییر مدیریت‌ها و... اجرا نشده یا تنها بخشی از آن‌ها به اجرا درآمده است.

در بخش ۸ این وبسایت، توضیحاتی درباره‌ی چهل طرح طراحی شهری – محیطی در ۱۶ شهر ایران ارائه شده است.